Obława Augustowska - Instytut Pileckiego

W 1945 roku II wojna światowa dobiegła końca. W Londynie, Paryżu, Moskwie i Nowym Jorku tysiące ludzi świętowały to wydarzenie na ulicach. Żołnierze zwycięskiej koalicji – Amerykanie, Brytyjczycy, Francuzi i Rosjanie – pozowali do zdjęć w zdobytym Berlinie. W Polsce atmosfera była zupełnie inna. Kraj, który w 1939 roku pierwszy padł ofiarą wspólnej niemiecko-sowieckiej agresji, znalazł się teraz pod pełną kontrolą Sowietów. Władzę przejęli polscy komuniści, posłuszni poleceniom z Moskwy. Armia Czerwona przyniosła nową formę totalitarnego zniewolenia i dyktatury. Represje ze strony NKWD i polskich organów bezpieczeństwa uderzyły w tych, którym bliska była idea wolnej Polski. 19 stycznia 1945 roku gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” wydał rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej. Wielu żołnierzy pragnęło jednak dalej walczyć o niepodległość. Powstawały więc organizacje podziemne, a w lasach – oddziały partyzanckie. 5 lipca USA i Wielka Brytania wycofały uznanie dla polskiego rządu w Londynie i przeniosły je na komunistyczny Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, tworzony z udziałem polskich ludowców. Zaplanowana na lipiec konferencja pokojowa w Poczdamie miała określić przebieg zachodniej i północnej granicy Polski. W kraju narastało napięcie. Podczas II wojny światowej na Suwalszczyźnie i Podlasiu działały silne struktury Polskiego Państwa Podziemnego. W lutym 1945 roku zawiązała się Armia Krajowa Obywatelska – największa na tym obszarze poakowska organizacja konspiracyjna. Lasy, jeziora, bagna oraz gęsta sieć polskich wsi sprzyjały obronie przed komunistycznym terrorem.

Zbrodnia

W lipcu 1945 roku Armia Czerwona i sowiecki aparat bezpieczeństwa, wspierane przez polskie wojsko i Urząd Bezpieczeństwa, przeprowadziły operację, która przeszła do historii jako Obława Augustowska. Jednostki o łącznej sile ponad 40 tysięcy żołnierzy i funkcjonariuszy otrzymały rozkaz przeczesania całej Puszczy Augustowskiej. Odległość między żołnierzami wynosiła od 6 do 8 metrów. Osoby podejrzane o działalność konspiracyjną były aresztowane i brutalnie przesłuchiwane przez sowiecki kontrwywiad wojskowy SMIERSZ. W wyniku Obławy Augustowskiej zatrzymano ponad 7 tysięcy osób. Około 5 tysięcy z nich zwolniono potem do domów. Przeszło 500 osób zostało przekazanych władzom sowieckiej Litwy. 592 osoby Sowieci rozstrzelali i pochowali w nieznanym miejscu. Prawdopodobnie ten sam los spotkał kolejnych kilkuset zatrzymanych. W Augustowie i na Suwalszczyźnie ofiary Obławy określa się mianem „Lipcowych”. Rodziny i bliscy do dziś nie znają miejsca ich spoczynku. Obława Augustowska była największą zbrodnią popełnioną na Polakach po II wojnie światowej. Jest ona symbolem dramatycznego losu Europy Środkowo-Wschodniej, która w 1945 roku na kilkadziesiąt lat znalazła się w strefie wpływów Związku Sowieckiego.

Walka o pamięć

Pomimo wielu lat starań rodzin ofiar, badań historyków oraz śledztwa prokuratorskiego do dziś nie udało się odnaleźć dokumentów opisujących dokładny przebieg zbrodni ani ustalić lokalizacji dołów śmierci oraz pełnej listy zamordowanych. Najważniejsze dokumenty znajdują się w archiwach rosyjskich służb specjalnych. Mimo wielokrotnego ponawiania wniosków o pomoc prawną Federacja Rosyjska, prawny spadkobierca Związku Sowieckiego, konsekwentnie odmawia do nich dostępu.

Na fotografii na górze: Wacław Sobolewski (stoi trzeci od lewej) w wieku młodzieńczym. Ofiara obławy augustowskiej,1931 r.  Fot. ze zbiorów Mieczysława Sobolewskiego.