Wystawa stała - Instytut Pileckiego
Prezentowana w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej wystawa stała „Tobie Polsko. Opowieść z serca Puszczy” składa się z kilku wątków tematycznych, które na tle dziejów regionu Suwalszczyzny mówią o ofiarach Obławy Augustowskiej oraz tragicznych wydarzeniach z lata 1945 r.
Narracja zaczyna się w okresie dwudziestolecia międzywojennego i ukazuje świat widziany oczami ofiar. W przestrzeni staramy się jednak ograniczyć opowieść o ludziach tych wyłącznie jako o ofiarach, skupiając się na życiu mieszkańców regionu, ich pracy, rodzinach, marzeniach oraz osiągnięciach. Dlatego też używamy określenia „Lipcowi”, pojawiającego się niekiedy w relacjach osób, które przeżyły obławę. Termin ten odnosi się do ofiar sowieckiej zbrodni i wiąże się z pojęciem „obława lipcowa”, którym mieszkańcy Suwalszczyzny bardzo długo nazywali wydarzenia z lata 1945 r. Obława Augustowska, określenie, które nawiązuje do obszaru Puszczy Augustowskiej, zaczęło być stosowane dopiero w połowie lat 90. XX w.
Dwudziestolecie międzywojenne
Przedstawiony na wystawie stałej okres międzywojnia został podzielony na kilka bloków tematycznych. W ramach bogatego opracowania dziejów regionu pojawiają się zagadnienia dotyczące walk o niepodległość z okresu 1918–1920, początków ruchu turystycznego, modernizmu, funkcjonowania garnizonów wojskowych w Augustowie i Suwałkach, życia gospodarczego, mieszkańców, bogactwa kulturowego regionu oraz historii samego budynku, w którym znajduje się ekspozycja. Obok wielu zdjęć prezentowanych na wystawie odnajdziemy portrety „Lipcowych”, które poddane profesjonalnej koloryzacji, wyróżniają się spośród innych fotografii. Ważnym punktem tej sali jest stół multimedialny – gromadzi on wszystkie posiadane przez nas materiały o „Lipcowych”. W tzw. Archiwum Ofiar Obławy znajdują się zdjęcia, dokumenty oraz krótkie biogramy naszych bohaterów. Multimedium zostało zaprojektowane w ten sposób, aby w każdej chwili była możliwość dodania nowych elementów i zwiększenia tym samym naszej kolekcji.
II wojna światowa
W kolejnej sali, potocznie nazywanej „Wojna”, została przedstawiona tematyka II wojny światowej. Na wstępie dowiemy się o wybuchu konfliktu i o wrześniowych walkach na ziemiach polskich. Na ekspozycji znajdują się informacje dotyczące zarówno napaści zbrojnej Niemiec, jak i Związku Sowieckiego. W dalszej części przyjrzymy się okupacji regionu, który jesienią 1939 r. podzielono granicą państwową między dwóch agresorów. Niemal cały powiat augustowski znalazł się pod zarządem władz sowieckich, tylko północna część regionu została przyłączona do Prus Wschodnich. Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w czerwcu 1941 r. całość obszaru zajęły wojska Wehrmachtu.
Podziemie niepodległościowe
Dalsza części ekspozycji, czyli sala „Preludium”, została poświęcona historii podziemia niepodległościowego działającego w regionie Puszczy Augustowskiej w okresie II wojny światowej. Temat ten jest bardzo ważny, w nim tkwi bowiem geneza wydarzeń z lipca 1945 r. Wśród licznych treści znajdziemy tu m.in. multimedialne kalendarium, w którym w graficznej odsłonie prezentujemy wybrane wydarzenia z historii działań partyzanckich. W tej części wystawy poruszono również problem drugiej okupacji sowieckiej, czyli okresu od 1944 r., gdy stopniowo instalowała się nowa władza, głównie dzięki sile Armii Czerwonej oraz urzędów bezpieczeństwa. Ostatni fragment opowiada o polskich żołnierzach walczących na frontach II wojny światowej, m.in. w ramach 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa, którzy po zakończeniu konfliktu w większości nie wrócili do rodzinnych domów.
Kulminacja wystawy
Dalej przechodzimy bezpośrednio do Obławy Augustowskiej. Oprócz tekstów kuratorskich, materiałów graficznych i multimedialnych odsłuchów znajdziemy tutaj listę ofiar. Zestawienie nazwisk pomordowanych jest przedstawiane w formie wielkoformatowego pokazu filmowego, którego tło stanowią współczesne zdjęcia Puszczy Augustowskiej. W tym miejscu zobaczymy również w gablotach ziemię z miejscowości, w których żyli i mieszkali „Lipcowi”.
Kolejny krok w poznawaniu dziejów Obławy Augustowskiej to sala „Pamięć”. W tej części wystawy stałej została omówiona historia poszukiwań osób zaginionych (nie mówiono jeszcze o zamordowanych ofiarach), których początek można datować na jesień 1945 r. Pytania o losy zatrzymanych w czasie obławy były stawiane przez instytucje, m.in. Lasy Państwowe, gminne rady narodowe oraz wojskowe rejonowe komisje uzupełnień. Oficjalne zapytania słały też rodziny zaginionych. Ich adresatem były władze polskie, sowieckie oraz Czerwony Krzyż. Wiele miejsca na ekspozycji poświęcono powołanemu w 1987 r. Obywatelskiemu Komitetowi Poszukiwań Mieszkańców Suwalszczyzny Zaginionych w Lipcu 1945 r. Instytucja ta przeprowadziła niezwykle ważne prace mające na celu zgromadzenie informacji o zaginionych podczas Obławy Augustowskiej. Dane te pozwoliły na opracowanie pierwszej obszernej listy osób zatrzymanych latem 1945 r.
Dawny areszt
Zwiedzanie wystawy stałej kończy się w piwnicach. Miejsce to jest pełne symboliki, gdyż przez wiele lat znajdował się tu areszt, w którym przetrzymywano i torturowano okolicznych mieszkańców. Pierwsze cele więzienne powstały z inicjatywy NKWD na przełomie 1939 i 1940 r. Najgorszym czasem w historii tego miejsca był jednak okres po 1945 r., kiedy w budynku miał swoją siedzibę Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie. To wówczas w podziemiach trwała gehenna wielu ludzi, którzy niejednokrotnie po wydostaniu się z rąk oprawców nigdy już nie powrócili do zdrowia. Kilkanaście osób nie przeżyło pobytu w ubeckim areszcie. Widocznym śladem ludzkiej tragedii tego miejsca są autografy i zapiski więźniów, które zostały odkryte w czasie prac konserwatorskich. Ponad sto różnych napisów, rysunków i nazwisk jest dostępnych dla zwiedzających.
Eksponaty
Na blisko 900 m2 ekspozycji znalazło się ok. 300 fotografii, dokumentów oraz różnego rodzaju eksponatów. Na wystawie pokazano wyjątkowe i wartościowe przedmioty. Wśród nich warto wymienić sztandar Armii Krajowej Obywatelskiej, Order Wojenny Virtuti Militari, mundury partyzanckie, czapkę leśnika z lat 30. XX w., szablę ułańską z czasów wojny polsko-bolszewickiej, oporządzenie żołnierskie z okresu II wojny światowej, liczne odznaczenia, legitymacje i dyplomy. Większość naszych zbiorów stanowią dary osób prywatnych. Wśród przekazanych przedmiotów są najcenniejsze dla nas obiekty, czyli pamiątki związane z ofiarami Obławy Augustowskiej. Na wystawie stałej możemy zobaczyć m.in. świadectwa szkolne Zyty Kucharzewskiej, walizkę podróżną Jana Żylińskiego, legitymacje wojskowe Mieczysława Cichora, Ludwika Butkiewicza i Władysława Stefanowskiego, świadectwo maturalne Mieczysława Hubera, maszynę do szycia i nożyce krawieckie Ildefonsa Waszkiewicza, legitymację Związku Hodowców Koni Henryka Dyczewskiego, obrus z domu Aleksandra Juszkiewicza, świadectwa urodzenia Lucjana Stefanowskiego i Lucjusza Janika oraz wiele oryginalnych fotografii.
Współpraca
Wystawa stała powstała dzięki wsparciu i zaangażowaniu wielu instytucji. To m.in.: Związek Sybiraków Oddział w Augustowie, Centrum Biblioteczno-Kulturalnego w Sztabinie, Suwalskie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Penetrator”, Muzeum Okręgowe w Suwałkach, Muzeum Etnograficzne Józefa Vainy w Puńsku, Sejneńskie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, Muzeum Ziemi Augustowskiej, Fundacja Ośrodka „Karta”, Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku, Polskie Towarzystwo Numizmatyczne Oddział w Augustowie, Klub Historyczny im. Armii Krajowej w Augustowie, Archiwum Państwowe w Białymstoku, Archiwum Państwowe w Suwałkach, Nadleśnictwo Augustów, Parafia Matki Bożej Częstochowskiej w Augustowie, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Suwałkach, Szkoła Podstawowa nr 3. im. 1. Pułku Ułanów Krechowieckich w Augustowie, Szkoła Podstawowa nr 4. im. Marii Konopnickiej w Augustowie, Szkoła Podstawowa im. Armii Krajowej w Janówce, Szkoła Podstawowa im. Sybiraków w Netcie II, I Liceum Ogólnokształcącego im. Grzegorza Piramowicza w Augustowie.
Kurator wystawy: Ewa Mazur