86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego - Instytut Pileckiego

10 lutego mija 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego. By upamiętnić to wydarzenie, Dom Pamięci w Augustowie przygotował wyjątkowe wydarzenia.

10.02.2026 r., godz. 17:00 – „Bajkał. Carstwo Lodu. Wędrówki po Bajkale zimowym z saniami” – warsztaty historyczne i wystawa autorskich fotografii.

Gość specjalny: Piotr Malczewski – fotograf, podróżnik, przewodnik. Podróżuje po północnych i wschodnich rejonach świata.

Wystawa prezentuje dorobek artystyczny Piotra Malczewskiego, skupiony wokół jeziora Bajkał. Dla autora – pasjonata podróży i przyrody – akwen ten stanowi niewyczerpane źródło inspiracji oraz siedlisko unikalnej fauny i flory. Malczewski mistrzowsko uwiecznia momenty, w których woda poddaje się działaniu mrozu, tworząc niepowtarzalne formy. Fotografie te, pełne tajemnicy i specyficznego klimatu, skłaniają odbiorcę do poszukiwania nowych kontekstów w obcowaniu z naturą. 

11.02.2026 r., godz. 17:00 – projekcja filmu „Na Syberię” w reż. Henryka Szaro (rok prod. 1930). To dramat historyczny o losach bojowca z 1905 roku zesłanego na wygnanie. Produkcja zyskała międzynarodowy rozgłos, a jej kluczowe, zimowe sceny ucieczki i wędrówki skazańców zrealizowano w Puszczy Białowieskiej. Plenery te, nagradzane oklaskami w kinach od Warszawy po Nowy Jork, powstały m.in. na białowieskim Trybie Jagiellońskim z udziałem miejscowych statystów. W rolach głównych wystąpiły ówczesne gwiazdy, Jadwiga Smosarska i Adam Brodzisz, a muzykę z popularnym motywem „Tyle miłości” napisał Henryk Wars. Choć pierwotnie film był niemy, w 1937 roku powrócił na ekrany w wersji udźwiękowionej, stając się jednym z klasyków przedwojennego kina. 

Gość specjalny: dr Maciej Białous – socjolog, autor publikacji „Społeczna konstrukcja filmów historycznych. Pamięć zbiorowa i polityka pamięci w kinematografii polskiej lat 1920-2010”.

Miejsce: Dom Pamięci Obławy Augustowskiej, budynek biurowy - sala konferencyjna, ul. 3 Maja 16, Augustów. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

Kontekst historyczny

Deportacja z 10 lutego 1940 r. objęła głównie ludność miejscową Kresów, wśród której 70% stanowili Polacy, a pozostałą część Białorusini i Ukraińcy. Była ona elementem starannie zaplanowanego systemu represji, przygotowywanego przez władze sowieckie już od jesieni 1939 r. pod kierownictwem Ławrientija Berii.

Pierwsza deportacja dotyczyła osadników wojskowych i cywilnych oraz służby leśnej, postrzeganych jako grupy szczególnie „niebezpieczne” politycznie. Choć początkowo Sowieci ograniczali represje ze względów propagandowych, po fikcyjnych „wyborach” przystąpili do realizacji planu masowych wysiedleń.

Samą deportację przeprowadzono nocą, w skrajnie trudnych warunkach zimowych, co potęgowało strach, chaos i cierpienie wysiedlanych. Ludzi przewożono transportami kolejowymi do specjalnych osiedli na północy Rosji i Syberii, gdzie pozostawali pod stałym nadzorem NKWD. Szacuje się, że w lutym 1940 r. wywieziono około 140 tysięcy osób, choć dokładna liczba deportowanych do dziś nie jest możliwa do jednoznacznego ustalenia.