Powstaje Dom Pamięci Obławy Augustowskiej! - Instytut Pileckiego
Powstaje Dom Pamięci Obławy Augustowskiej!
Budujemy Dom Pamięci Obławy Augustowskiej! Upamiętniamy ofiary największej zbrodni na Polakach po II wojnie światowej.
W lipcu 1945 r., kiedy Europa Zachodnia nadal świętuje zakończenie II wojny światowej, funkcjonariusze sowieckiego państwa podejmują decyzję o przeprowadzeniu w rejonie Augustowa, Suwałk, Sejn i Lipska akcji likwidacji polskiego podziemia. Operacja ta przeszła do historii jako Obława Augustowska. Od 12 lipca jednostki sowieckiej 50. Armii o łącznej sile ponad 45 tys. żołnierzy przeczesują niewielki obszar Puszczy Augustowskiej. Zgodnie z sowieckimi instrukcjami odległość pomiędzy żołnierzami przesuwającymi się w tyralierze wynosi zaledwie 6 do 8 metrów. Wszystkie osoby podejrzane o działalność konspiracyjną lub jej wspieranie są zatrzymywane do dalszej „weryfikacji” przez znany z brutalnych metod sowiecki kontrwywiad wojskowy SMIERSZ.
W wyniku Obławy zostało zatrzymanych ponad 7 tysięcy osób, z czego 5 tysięcy po przejściu weryfikacji wypuszczono do domów. Co najmniej 592 osoby uznane za żołnierzy polskiego podziemia Sowieci zamordowali w nieznanym miejscu. Los kolejnych 900 zaginionych do dziś pozostaje niewyjaśniony – prawdopodobnie również zostali zamordowani.
Dom Turka - dawna siedziba NKWD i UB
„Dom Turka” to nazwa wybudowanej w 1900 r. kamienicy położonej w Augustowie przy ulicy 3 Maja 16. W latach 30. XX wieku mieściła się w niej między innymi znana w Augustowie cukiernia prowadzona przez bośniackiego imigranta, muzułmanina - Kamila Tiakosza, nazywanego potocznie „Turkiem”. W następstwie inwazji sowieckiej na Polskę właściciele zostali wywłaszczeni przez Sowietów, a budynek został na początku 1940 r. zajęty przez NKWD. W podziemiach zorganizowano areszt, w którym przetrzymywano i brutalnie przesłuchiwano przeciwników władzy sowieckiej. W wyniku agresji niemieckiej na ZSRR, w czerwcu 1941 r. budynek zajęły władze niemieckie. Pozostawał on w ich rękach do czasu ponownego zajęcia Augustowa przez Armię Czerwoną 24 października 1944 r. Wtedy też do budynku przy ul. 3 Maja 16 na krótko powróciło NKWD, a od stycznia 1945 r. budynek przejęli funkcjonariusze Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie. Działalność funkcjonariuszy PUBP w Augustowie w latach 1944-1956 należała do najkrwawszych w regionie. Augustowscy „ubecy” zamordowali co najmniej kilkadziesiąt osób, w tym co najmniej kilka w budynku urzędu. Najwięcej ofiar śmiertelnych przyniosły brutalne tortury, jakie stosowali w czasie przesłuchań, ale zdarzały się również samowolne egzekucje. Mroczna historia „Domu Turka” związana jest również z obławą augustowską.
Po latach kamienica stała się siedzibą straży granicznej, później właścicielem działki i zdewastowanego już budynku był prywatny przedsiębiorca, który chciał utworzyć tam galerię handlową, ale sprzeciwili się temu niektórzy mieszkańcy Augustowa, walczący o ujawnienie prawdy na temat zbrodni UB.
Badania archeologiczne
Od 2021 r. budynek jest w rękach Instytutu Pileckiego, który tworzy w nim Dom Pamięci Obławy Augustowskiej.
W pierwszej kolejności zostały tam przeprowadzone badania archeologiczne i ekspertyzy budowlane, które umożliwiły rozpoczęcie prac nad dostosowaniem budynku na potrzeby nowoczesnej placówki, łączącej funkcje naukowe, edukacyjne i kulturalne.
Na podstawie wcześniejszych analiz historycznych konserwatorzy rozpoczęli pracę nad skrupulatnym odkrywaniem poszczególnych warstw tynków i pobiał pokrywających ściany cel. Po usunięciu warstw tynków datowanych na lata 80. XX wieku udało się im dotrzeć do warstw pobiał datowanych na lata 40. i 50. XX wieku. Na ich powierzchni odkryto liczne napisy świadczące o przetrzymywaniu w piwnicach „Domu Turka” ludzi związanych z polskim podziemiem niepodległościowym. Odsłonięto m. in wyryte na ścianach kalendarze prowadzone przez więźniów, aby nie zgubić rachuby czasu, krzyż nad wejściem do jednej z cel, odręczne rysunki, imiona, nazwiska, daty, miejscowości pochodzenia zatrzymanych. Przykładowe treści już rozczytanych napisów to: „Boże ratuj mnie”, „walka o niepodległość”, „zostali aresztowani 23 września 1951” i wiele innych.
Koncepcja Domu Pamięci
Koncepcja Domu Pamięci Obławy Augustowskiej została wypracowana przez zespół złożony z architektów, architektów wnętrz, historyków i autorów wystaw¸ a główną inspiracją w tworzeniu projektu tego budynku był skraj lasu/polana. Autorom projektu zależało na stworzeniu spójnej kompozycji mającej na celu przekazanie współczesnym i przyszłym pokoleniom symboliki lasu jako schronienia, domu, a także namiastki wolności, o którą walczyli, i za którą polegli. Wizja budynku, który niesie za sobą ciężar historii, zintegrowanego z zielenią, ma na celu stworzenie miejsca pełnego symboliki odnośnie wydarzeń tamtych lat. Choć praca nad renowacją obiektu stanowi ogromne wyzwanie, zależy nam na zachowaniu możliwie jak najbardziej oryginalnej jego postaci.
Integralną częścią miejsca jest Mur Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, będący instalacją artystyczną symbolizującą wspomniany wcześniej skraj polany otoczonej drzewami - ostatni widok, jaki Ofiary widziały przed egzekucją.
Relacja z odsłonięcia Muru Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej (kliknij).
Na parterze będzie taka sala, gdzie będziemy opowiadać o współczesności i tam planujemy pokazywać wystawy czasowe. Chcemy żeby to traumatyczne doświadczenie stało się częścią naszej historii, ale żeby wyjść z traumy w sposób ostateczny. Chcemy żeby przede wszystkim młodzi ludzie wychodzili z muzeum nie przerażeni, ale wzmocnieni tym doświadczeniem – opowiadała prof. Magdalena Gawin, dyrektor Instytutu Pileckiego.
Zakończenie prac budowlanych jest planowane na 2024 rok – wtedy też rozpocznie się produkcja i montaż wystawy stałej, będącej sercem instytucji.
Na zdjęciach stan prac remontoych na dzień 3 października 2023 r.
Zobacz także
- Witold Urbanowicz. Pierwsze spotkanie w cyklu „Biografie Suwalszczyzny”
Aktualności
Witold Urbanowicz. Pierwsze spotkanie w cyklu „Biografie Suwalszczyzny”
30 marca w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej odbyło się pierwsze wydarzenie z cyklu „Biografie Suwalszczyzny”, poświęcone generałowi brygady, pilotowi Witoldowi Urbanowiczowi. Zorganizowano je w 118. rocznicę jego urodzin.
- Tu zaczynają się historie. Biografie z Suwalszczyzny - generał Witold Urbanowicz – dowódca Dywizjonu 303
Aktualności
Tu zaczynają się historie. Biografie z Suwalszczyzny - generał Witold Urbanowicz – dowódca Dywizjonu 303
Generał Witold Urbanowicz będzie bohaterem pierwszej odsłony cyklu Tu zaczynają się historie. Biografie z Suwalszczyzny. Spotkanie odbędzie się 30 marca w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Dom Pamięci Obławy Augustowskiej partnerem Rajdu Pieszego Pojezierze Augustowskie ‘26
Aktualności
Dom Pamięci Obławy Augustowskiej partnerem Rajdu Pieszego Pojezierze Augustowskie ‘26
Oddział Instytutu Pileckiego – Dom Pamięci Obławy Augustowskiej podjął współpracę z litewską firmą TrekTours - organizatorem międzynarodowego Rajdu Pieszego Pojezierze Augustowskie ’26 Presented by Columbia.
- „Cichy front”. Pokaz spektaklu
Aktualności
„Cichy front”. Pokaz spektaklu
W Augustowie odbył się pokaz spektaklu „Cichy front” w reżyserii Piotra Trentowskiego, przygotowany i zaprezentowany przez Teatr Muzyczny Druga Zwrotka. Wydarzenie było ważnym elementem popularyzowania historii wśród mieszkańców miasta.
- „Popiół i diament”. Projekcja filmu i dyskusja
Aktualności
„Popiół i diament”. Projekcja filmu i dyskusja
Z okazji setnej rocznicy urodzin Andrzeja Wajdy, w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej zorganizowana została projekcja filmu „Popiół i diament”. Rok 2026 Senat ogłosił rokiem tego reżysera.
- Debata „Dziedzictwo powojennego podziemia – wzór obywatelski czy tragiczna konieczność?”
Aktualności
Debata „Dziedzictwo powojennego podziemia – wzór obywatelski czy tragiczna konieczność?”
Za nami debata w w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej poświęcona powojennym losom podziemia niepodległościowego.
- Obchody Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”
Aktualności
Obchody Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”
W Augustowie 1 marca 2026 r. zakończył się dwudniowy program obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych.
- O Obławie Augustowskiej w Berlinie | Inauguracja nowego cyklu „Po co nam dziś pomniki?”
Aktualności
O Obławie Augustowskiej w Berlinie | Inauguracja nowego cyklu „Po co nam dziś pomniki?”
W berlińskim Instytucie Pileckiego pracownicy Domu Pamięci Obławy Augustowskiej oraz architekci Florian Mausbach i Czesław Bielecki dyskutowali o przemocy w historii, kulturze pamięci i społecznej roli miejsc pamięci.
- 100. rocznica urodzin Andrzeja Wajdy: Pokaz filmu „Popiół i diament”
Aktualności
100. rocznica urodzin Andrzeja Wajdy: Pokaz filmu „Popiół i diament”
Dom Pamięci Obławy Augustowskiej organizuje wyjątkowy wieczór filmowy. W setną rocznicę urodzin jednego z najwybitniejszych polskich reżyserów, Andrzeja Wajdy, będzie można wspólnie obejrzeć jego arcydzieło.
- Spektakl musicalowy „Cichy front” | Historia kobiet, które w czasie wojny wykazały się niezłomną odwagą, determinacją i siłą ducha
Aktualności
Spektakl musicalowy „Cichy front” | Historia kobiet, które w czasie wojny wykazały się niezłomną odwagą, determinacją i siłą ducha
Spektakl musicalowy „Cichy front” przybliża losy niezwykłych kobiet, które odważyły się zachować człowieczeństwo w czasach, gdy było ono aktem wielkiej odwagi.
- Szukamy specjalisty / specjalistki ds. edukacji!
Aktualności
Szukamy specjalisty / specjalistki ds. edukacji!
Lubisz pracę z ludźmi? Ważne są dla Ciebie relacje, wzajemny szacunek oraz dobra komunikacja? Jesteś osobą pełnej pozytywnej energii, która chce współtworzyć projekty edukacyjne i angażować odbiorców w poznawanie historii? Weź udział w rekrutacji!
- Upamiętniliśmy Ofiary pierwszej masowej deportacji w głąb ZSRS | 86. rocznica
Aktualności
Upamiętniliśmy Ofiary pierwszej masowej deportacji w głąb ZSRS | 86. rocznica
86. rocznicę pierwszych masowych wywózek obywateli polskich w głąb ZSRS uczczono w Augustowie licznymi wydarzeniami upamiętniającymi Ofiary deportacji.